Sosiála neahtas

Sosiála neahtas

Oahpásmahttin

Sosiála neahtas

Teknologiijaovdáneapmi lea dahkan vejolažžan juogadit jurdagiid, oaiviliid, govaid, filmmaid ja eará Interneahtas. Dan maid don juogadat, sáhttá leavvat jođáneappot go maid don soitet ovdadan. Dát sáhttet leat positiivvalaš jus dus lea sáhka maid háliidat ahte ollugat galget oaidnit, muhto sáhttá maiddái leat negatiivvalaš jus sisdoallu leavvá jođáneappot go maid don ledjet ovdadan dahje adno eará oktavuođain go dan maid don ledjet jurddašan.

Dihtet go ahte?

  • Fákta

      • Govvageavaheami njuolggadusat
      • Gii galgá beassat oaidnit maid?
      • Jierpmálaš neahttageavaheami cavgileamit
      • Dán berret muitit beassansániid birra
      • Dán berret dahkat jus du Facebook-profiilii lea muhtun lobihemiid beassan sisa (hacken)
      • Ná dagat behtolaš Facebook-profiillaiguin

    Vižžojuvvon duohtavuođas

    • Báze dearvan, anonymitehta
    • Virála rieban
    • Váhnemat reagerejit
    • - Mun lean nu dolkan soaibmamii kommentáragittiin!
    • Facebookii-lobihemiid sisabeassan (hacken) ja áitagat
    • Nuorat garvet neahttadigaštallama
    • Deaddelit iežaset buohccin
    • Áittafilbma lei oaivvilduvvon leaikan
    • Mánát heahpanit váhnemiid sosiála mediaid geavahemiin

Bargobihtát

Digaštallan

  1. Sáhttet erohusat olbmos olbmui das man ollu galgá iežas birra juogadit neahtas. - Gokko din rájit leat dasa maid lea ortnegis almmuhit? - Mot rájit leat iešguđetláganat luohkás?
  2. Soapmásat háliidit leat anonyman go kommenterejit earáid čállosiid neahtas. Seammás dávjá čállet loavkašuhtti čállosiid earáid birra. - Maid dii oaivvildehpet anonymitehta birra digaštallamiin? - Leat go dilálašvuođat gos olmmoš berrešii sáhttit leat anonyma neahtas? Manne / manne ii? - Mat sáhttet leat anonyma ja hirbmat negatiivvalaš kommenteremiid váikkuhusat?
  3. Neahttaaviissain ja neahttaforumiin leat dávjá njuolggadusat das mo digaštallamat galget dáhpáhuvvat sin neahttasiidduin. - Oza ovdamearkkaid dákkár njuolggadusaide ja buohtastahttet daid luohkás. - Sáhttibehtet go dii ovttas ráhkadit njuolggadusaid mat din mielas berrejit gustot? - Digaštallet gean ovddasvástádus lea doallat buori olmmošvieru neahttabáikkis. Neahttabáikki doaimmaheaddji vai su, gii čállá čállosa? - Leat go dis ovdamearkkat neahttadigaštallamiin main digaštallama oasseváldit din mielas rihkkot rájá das mii lea heivvolaš?
  4. Dálá tenknologiija dahká álkin buohkaide almmuhit sisdoalu nehttii. Muhtumat oaivvildit ahte mánát eai berre blogget. - Sáhtebehtet go jurddašit sivaid dasa manin mánát ja nuorat vissis geat leat vissis agi vuolde eai berre blogget? - Manin/ manin ii berre leat ahkemearri bloggemis? - Makkár ahkemearri dasto berre leat? - Ráhkadehpet listtu das makkár sosiála mediaid oahppit luohkás atnet.
  5. Ollu bivnnuhis bloggarat vásihit ahte sii ožžot fasttes kommentáraid iežaset bloggas. Orru leame nu ahte muhtumat oaivvildit ahte jus don almmuhat iežat birra juoidá nehttii, de fertet gierdat oažžut negatiivvalaš ruovttoluottadieđuid. - Lehpet go ovttaoaivilis? Manin/manin ehpet? - Gokko berre leat rádji dasa maid bloggar ferte gierdat?
  6. Jus skuvla govve ohppiid, de sii galget álggos ožžon lobi váhnemiin dahkat dan. Sii galget maiddái muitalit masa govat galget adnot vai ovddasteaddjit dihtet masa sii dadjet Jua. - Govvejuvvojit go oahppit din skuvllas? - Mot govat adnojuvvojit (skuvlla neahttasiiddus, katalogas, på Facebookas, Instagramas, Twitteris dahje eará báikkiin)? - Leago skuvla ožžon čálalaš lobi dása ovddasteddjiin (ja ohppiin, jus sii leat badjel 15 jagi)? - Láve go skuvla jearrat ohppiin mat leat govvejuvvon ahte leago ortnegis ovdalgo govat almmuhuvvojit? - Gávdnabehtet mot njuolggadusat leat mat dása gullet, ja dieđihehpet skuvlajođihangoddái jus dii oaivvildehpet ahte skuvla ii čuovo njuolggadusaid.

Bargobihtát

Iežas bargobihtát

  1. Sátnefriddjavuohta lea doaba mii dávjá adno vuoiggalažžan dahkat dan maid čállá neahtas. - Mii lea sátnefriddjavuohta? - Manin lea sátnefriddjavuohta dehálaš ja maid dat mearkkaša ahte sátnefriddjavuohta lea demokráhtalaš servodahkii vuođđun? - Gávdnojit go njuolggadusat dasa maid lea lohpi ja maid ii leat lohpi čállit neahtas? - Leatgo eará rájit ja lágat dasa mii lea ortnegis ja mii ii leat ortnegis dadjat neahtas go oktii njuniid?
  2. Hui ollugat – sihke mánát, nuorat ja ollesolbmot – lohket ja čállet bloggaid. - Ráhkat listtu bloggema positiivvalaš ja negatiivvalaš beliin. Mot bloggen sáhttá leat positiivvalaš dahje negatiivvalaš lohkkái? Ja mot sáhttá bloggen leat positiivvalaš dahje negatiivvalaš bloggarii? - Sáhtát go don rievtti mielde diehtit leago bloggar lea dat geanin son almmuha iežas leat? - Leago ortnegis almmuhit iežas leat earán go dan gii son duođai ii leat? - Mot don sáhtát diehtit ahte dan mii čállojuvvo bloggas doallá deaivása duohtavuođain?
  3. Dus lea doaimmaheaddjiovddasvástádus dasa maid almmuhat nehttii. - Leatgo goassege gáhtan maidege maid leat almmuhan nehttii iežat dahje earáid birra? – - Manin dasto gáhtet jus nu fal dahket? -Leat go mudden personsuodjalusválljemiid iežat profiillas? Manin/manin it?

Filmmat

Trollus Netticus

Betyr ytringsfrihet at man kan si eller skrive alt man vil på nettet? Denne filmen om ytringsansvar er laget av Apt på bestilling fra Dubestemmer.no.

Tagget på nett

Denne filmen vant manuskonkurransen til Amandus-festivalen 2008.

Fotoalbumet

Dette er en av 6 filmer som ble laget etter en manuskonkurranse for elever i videregående skole. Filmen er laget av elever ved Oppgeård vgs.

Njuolggadusčálus

Njuolggadusčálus

Norgga vuođđolága § 100 – sátnefriddjavuođa riekti

Dát láhka sihkkarastá ahte buohkain lea sátnefriddjavuođa riekti ja riekti beassat almmolaš dieđuide. Sátnefriddjavuođa riekti adnojuvvo leat dehálaš oassin riekteservodagas ja vuođđun demokrátiijii. 

ON mánáidkonvešuvdna

Artihkal 13:
Mánas galget leat sátnefriddjavuođa riekti, dat mearkkaša earret eará friddjavuođa ohcat, vuostáiváldit ja dieđihit buot lágan dieđuid ja ideaid nu ahte ii dárbbaš váldit vuhtii makkárge rájiid, dáhpáhuvaš dál dat njálmmálaččat, čálalaččat dahje deaddiluvvon hámis, dáiddalaš hámis dahje vaikko man nu ovdanbuktinvugiin maid mánná vállje geavahit.

Muhto, sátnefriddjavuohta mearkkaša liikká ahte ii buot leat lohpi. Gávdnojit ráddjehusat, earret eará:
a) galgá váldit vuhtii earáid vuoigatvuođaid ja beaggima, dahje
b) go galgá suodjalit našunála sihkarvuođa, almmolaš ortnega dahje almmolaš dearvvašvuođa ja morála.

Vuoigŋaduodjelága § 45c – riekti iežas govvii

Govat mat čájehit ovtta olbmo eai sáhte juogaduvvot, prentejuvvot dahje vuvdot dahje čájehuvvot almmolaččat jus fal ii oaččo mieđiheami olbmos gii lea govvejuvvon, earret go:
a) govvii lea áigeguovdilis ja dábálaš beroštupmi,
b) olbmo govva ii leat nu dehálaš go gova váldosisdoallu,
c) govva čájeha čoakkálmasaid, álbmottoga olgoáimmus dahje dilálašvuođaid dahje dáhpáhusaid maidda lea dábálaš beroštupmi,
(---)
Suodjaleapmi guoská govvejuvvon olbmo eallináigái ja 15 jagi maŋŋelii dan jagi son lea jápmán.

Ráŋggáštuslága § 190a – identitehtasuoládeami birra (hacking, facerape)

Son gii lobihemiid háhka alcces earáid identitehtaduođaštusa dahje doaibmá eará olbmo identitehtain dahje identitehtain mai lea álki sehkket eará identitehtain, ráŋggáštuvvo sáhkuin dahje giddagasain gitta 2 jahkái, dainna ulbmiliin ahte

a) oažžut eahpevuoigaduvvon vuoittu alcces dahje earái, dahje
b) dagahit eará olbmui vahága dahje heađuštusa.

Oassálastin maid ráŋggáštuvvo seamma ládje.

Sosiála neahtas

Teknologiijaovdáneapmi lea dahkan vejolažžan juogadit jurdagiid, oaiviliid, govaid, filmmaid ja eará Interneahtas. Dan maid don juogadat, sáhttá leavvat jođáneappot go maid don soitet ovdadan. Dát sáhttet leat positiivvalaš jus dus lea sáhka maid háliidat ahte ollugat galget oaidnit, muhto sáhttá maiddái leat negatiivvalaš jus sisdoallu leavvá jođáneappot go maid don ledjet ovdadan dahje adno eará oktavuođain go dan maid don ledjet jurddašan.

Sosial på nett for 13-17 år. Utveksling av symboler mellom mennesker. Illustrasjon.