Personvern
LÆRARRETTLEIING - MELLOMTRINN
Ei personopplysning er ei opplysning som kan knytast til ein enkeltperson.
Det betyr at til dømes namn, alder, adresse og telefonnummer er personopplysningar viss dei kan knytast berre til deg. Bilete der du kan kjenne igjen personar, er derfor òg personopplysningar, sjølv om det ikkje står namn ved bileta. Fødselsnummeret ditt er òg ei personopplysning.
Når du surfar på nett, blir eininga du bruker (datamaskina eller telefonen), tildelt ein unik identifikator – ei IP-adresse. Ved hjelp av IP-adressa kan den enkelte brukaren identifiserast. Dermed blir òg IP-adresser rekna som personopplysningar.
Kvifor undervise om personvern?
- Elevar skal sjølv kunne bestemme kva opplysningar dei vil dele, og med kven.
- Elevane skal reflektere over kva dei deler med kven, og dei skal få ei forståing av at dei ikkje skal dele andre sine personopplysningar utan å spørje om lov først.
- Personvern er eit grunnleggjande vern av privatlivet. Elevane skal lære å verne om privatlivet sitt.
- Elevane skal forstå at personvern gir rett til privatliv. Elevane skal seie ifrå viss dei synest at privatlivet deira ikkje blir respektert.
Temaet personvern er relevant for fleire delar av læreplanverket, særleg for læreplanen i samfunnsfag. På udir.no finn du ei samla oversikt over læreplanverket.
I undervisning
Progresjonen i arbeidet med dubestemmer.no er tenkt ved å følgje ei fast rekkjefølge for elevsidene:
- Personvern
- Digital kvardag
- Uønskte hendingar
- Kjeldekritikk
Elevsidene bruker same mal. Du kan bruke sidemenyen for enkel navigering i innhaldet. Alle elevsidene har mellom anna
- ein introduksjonsartikkel som gir elevane ei innføring i det aktuelle temaet, og inneheld eit utdrag av dei mest aktuelle problemstillingane.
- faktaboksar i ulike variantar med relevant informasjon om temaet.
- historier frå verkelegheita, som er meint å skape nærleik til aktuelle problemstillingar. Dei seier samstundes noko generelt om kva utfordringar som eksisterer.
- diskusjonsoppgåver, som er meinte å brukast i plenum.
- eigenoppgåver, som er meinte å brukast til individuelt arbeid.
Du kjem til å oppdage at elevsidene i liten grad refererer til namngitte plattformer eller merkevarer. Årsaka er todelt; digital dømmekraft er plattformuavhengig, og dermed er essensen i temaa uavhengig av teknologi. Dessutan veit vi at plattformer og merkevarer er i stadig endring. For at innhaldet ikkje skal verke utdatert, er det gjort merkevareuavhengig – så godt det lar seg gjere.
Elevsidene inneheld ulike filmar, som er meinte å brukast som ein del av opplæringa. Du kan sjå filmane på elevsida. I denne lærarrettleiinga får du meir informasjon om filmane.
Kva er personvern?
Denne introduksjonsfilmen varer i nesten fire minutt. Han fokuserer på rettar og val som kvar enkelt har og gjer når det gjeld personvern. Han tek opp spørsmål som
- Kva vil det seie at noko er privat?
- Kva konsekvensar får det når vi deler informasjon på nett?
- Kva bestemmer foreldra dine, og kva bestemmer du?
Du har lov til å seie nei
Musikkvideo på to og eit halvt minutt som tematiserer rettar knytt til deling av personopplysningar. Syng gjerne med, dette er karaokeversjonen! Filmen finst òg utan karaoketekst.
Førebuing til diskusjonsoppgåver
På elevsida finn du ulike diskusjonsoppgåver til bruk i klassen.
OPPGÅVE 2
Oppgåva dreier seg om praksis når det gjeld å ta og dele bilete/film. Som førebuing kan det vere greitt å sjå på rutinar de har på skulen og sjå på skjemaet som skulen bruker for samtykke frå foreldre.
- Synest du at samtykkeskjemaet er spesifikt nok?
- Veit du kva elevar som ikkje har samtykt til avfotografering?
OPPGÅVE 3
Oppgåva dreier seg om praksis rundt deling av bilete. Treng du eit eksempel for å sparke i gang diskusjonen?
I april 2026 delte influenserparet Julie og Camilla Lorentzen frå fødestua minutt for minutt. Camilla Lorentzen fødde paret sitt tredje barn, og følgjarar på Snapchat fikk med seg det aller meste. Paret, som poengterer at dei er nøye med å skjerme barna, kunne også dele kva de tente på all delinga. Les saka "Tjente over 180.000 kroner på fødselen: – Avskyelige summer" på Nettavisen Kjendis.
Fordjup deg!
Det finst mange gode ressursar som du kan djupdykke i for å lære og forstå meir om personvernrelevante tema. Her er nokre tips:
- Nettvettråd til barn frå Norsk senter for informasjonssikring
- Kompetansepakke i systematisk arbeid med digital dømmekraft frå kompetanseportalen til Utdanningsdirektoratet
Nasjonal digital læringsarena (ndla.no) har innhald berekna på vidaregåande opplæring. Lær meir om
- korleis lager vi gode passord?
- personopplysningslova
- personvern (skjermdumpen er henta frå filmen der Catharina Nes i Datatilsynet forklarar kva loven betyr.)
Personvernerklæringa på dubestemmer.no inneheld òg mykje relevant informasjon som kan bidra til auka forståing.
I personvernerklæringa kan du mellom anna lese om kva eit samtykke er. På temasidene for elevane er òg omgrepet samtykke sentralt. Kortversjonen er at dersom nokon vil bruke eit bilde eller andre opplysningar om deg, må dei spørje om lov først.
Det finst fleire reglar i lovverket som rammar ulovleg deling. I 2021 vart straffelova endra for å bli tydelegare i reglene om urettmessig deling av bilde, film og andre personopplysningar. I Den norske mediepodden kan du høyre advokat John Christian Elden, Hanne Andreassen frå Kripos og IT-sikkerhetskonsulent Mia Landsem drøfta kva desse endringane betyr.
Visste du at...?
Datatilsynet tar saka!
Personvernregelverket er meint å beskytte kvar enkelt av oss. Samtidig er det vanskeleg for den enkelte å sjekke at leverandørane ikkje handlar i strid med reglane. Då er det godt å vite at det finst spisskompetanse og internasjonalt samarbeid. Dei europeiske datatilsynsmyndigheitene jobbar med det same regelverket og tar tak i både nasjonale og internasjonale saker. Nokre eksempel:
- Kristiansand kommune måtte i 2025 betale gebyr for manglande kontroll på sporingspikslar. Sporinga var knytt brukarar av nettstaden 116111.no, som er barneverntenesta si døgnope svarteneste for barn og unge. Fleire andre nettstader gjorde same feil. Les saka om ulovleg deling hos datatilsynet.no.
- TikTok fekk i 2025 varsel om bot på 6,2 milliarder kronar frå det irske datatilsynet. Selskapet har sjølv innrømma brot på personvernreglane, men lover bot (!) og betring. Les om TikTok-bota på nrk.no.
